Pri Vikidatumoj kaj kial ĝi estas la plej bona datumbazo de la mondo

Kiam oni parolas pri datumbazoj, oni ofte pensas pri komercaj produktoj aŭ pri grandaj arkivoj fermitaj malantaŭ pagoj kaj permesiloj. Vikidatumoj (Wikidata en la angla) estas io tute alia: libera, kunlabora, strukturita kaj ligita scibazo, kiun maŝinoj — kaj homoj — povas legi en centoj da lingvoj.

El Vikidatumo: Esperanto (Q143)

internacia helpa planlingvo iniciatita de L. L. Zamenhof

En BitArkivo ni kredas, ke Vikidatumoj estas la plej bona datumbazo de la mondo por priskribi kulturon: ne ĉar ĝi enhavas ĉion, sed ĉar ĝi donas al ĉiu koncepto stabilan identigilon (ekzemple Q143 por Esperanto), klarajn proprecojn, kaj malferman lingvon por demandi la datumojn — SPARQL.

Tiu ĉi artikolo klarigas, kial ni konservas la kampojn vikidatumo kaj vikipedio ĉe ĉiu gazeto, kiel tio ligas al nia historio, kaj kion ni povos fari kiam ankaŭ libroj eniros la katalogon.

De Vikipedio al Vikidatumoj

La projekto BitArkivo naskiĝis el demando en la esperanta Vikipedio — vidu Vikipedio, la origino de BitArkivo. Baldaŭ montriĝis, ke por katalogi periodaĵojn ni bezonas ne nur enciklopediajn artikolojn, sed ankaŭ maŝinlegeblajn ligojn inter titoloj, lokoj, lingvoj kaj personoj.

Tial mi komencis kolekti kaj prilabori esperantajn periodaĵojn rekte en Vikidatumoj. La paĝo User:Capiscuas/Esperanto (kun la tabeloj pri librojn kaj periodaĵojn) estis la praktika origino: el Vikidatumoj oni povis trovi la e-revuojn jam katalogitajn, kontroli ĉu ekzistas artikolo en Vikipedio, kaj poste importi aŭ kompletigi la datumojn en BitArkivo.

Kial ni konservas «vikidatumo» kaj «vikipedio»

Por ĉiu gazeto BitArkivo povas konservi:

• vikidatumo — la Q-identigilo en Vikidatumoj (ekzemple Q12345294)
• vikipedio — la titolo de la artikolo en la esperanta Vikipedio, se ĝi ekzistas

Tio ne estas ornama metadatumeto. Ĝi estas ponto:

1. Unu senco, unu Q. Du titoloj, du lingvoj aŭ du literumadoj povas indiki la saman periodaĵon. La Q-kodo forigas la ambiguecon.
2. Riĉigo sen duobligo. El Vikidatumoj oni povas legi ISSN, eldonejon, lingvon, antaŭulojn — kaj el Vikipedio mallongan priskribon aŭ bildon — sen kopii ĉion permane en nian datumbazon.
3. Videbleco ekster BitArkivo. Kiam gazeto havas Q-on, ĝi partoprenas la saman semantikan reton kiel Vikipedio, Wikimedia Commons kaj miloj da aliaj projektoj.

Se gazeto ankoraŭ ne havas entecon en Vikidatumoj aŭ artikolon en Vikipedio, ni ne simple lasas la kampon malplena kaj forgesas. La informo, kiun ni jam kolektis en BitArkivo — titolo, jaroj, ISSN, urbo, lando, redaktoroj, priskribo — estas ĝuste la materialo, per kiu oni povas helpi krei la mankantan entecon aŭ artikolon. Tiel la arkivo ne nur konsumas liberajn datumojn: ĝi ankaŭ redonas ilin al la komuna scibazo.

Lokigo, temoj kaj redaktoroj → SPARQL

Kiam ni ligas gazeton ne nur al Q-identigilo, sed ankaŭ (en Vikidatumoj) al:

• lokigo — urbo kaj lando de eldono
• tematiko — pri kio temas la revuo
• redaktoroj / aŭtoroj — personoj kun propraj Q-oj

…tiam la katalogo ĉesas esti nur listo de titoloj. Ĝi fariĝas grafo, kiun oni povas demandi.

Ekzemple: «kiuj esperantaj periodaĵoj eldoniĝis en urbo X?», «kiuj revuoj havas la saman redaktoron?», «kiuj titoloj temas pri vegetarismo?». Tiajn demandojn oni skribas en SPARQL kontraŭ la Wikidata Query Service, kaj la respondo venas el la sama strukturo, kiun ni helpas kompletigi.

Estonte: libroj kaj pli potencaj demandoj

BitArkivo hodiaŭ koncentriĝas pri gazetoj, sed la sama logiko aplikiĝas al librojn. Kiam ankaŭ libroj havos vikidatumajn ligojn — kaj aŭtoroj estos ligitaj al naskiĝdato, sekso, lingvoj kaj tradukoj — oni povos fari demandojn, kiujn nenia tradicia katalogo facile respondas.

Jen ekzemplo: «Listu la librojn de verkistinoj naskitaj antaŭ 1910, verkitajn aŭ tradukitajn en Esperanton»:

# Libroj de verkistinoj naskitaj antaŭ 1910, verkitaj aŭ tradukitaj en Esperanton
SELECT DISTINCT ?libro ?libroLabel ?verkistino ?verkistinoLabel ?naskigdato WHERE {
  # Filtrilo por la verkistino: virino kaj naskita antaŭ 1910
  ?verkistino wdt:P31 wd:Q5 .               # Ĉu homo
  ?verkistino wdt:P21 wd:Q6581072 .         # Sekso aŭ genro: ina
  ?verkistino wdt:P569 ?naskigdato .        # Naskiĝdato
  FILTER(?naskigdato < "1910-01-01"^^xsd:dateTime)

  # Rilato kun la libro
  ?libro wdt:P31/wdt:P279* wd:Q7725634 .    # Instanco de literatura verko
  ?libro wdt:P50 ?verkistino .              # Aŭtoro estas la verkistino

  # La libro estas en Esperanto AŬ havas tradukon en Esperanton
  {
    # Okazo 1: Verkita rekte en Esperanto
    ?libro wdt:P407 wd:Q143 .
  }
  UNION
  {
    # Okazo 2: Ekzistas traduko de ĉi tiu libro en Esperanton
    ?tradukajho wdt:P629 ?libro .           # La traduko estas eldono/versio de ?libro
    ?tradukajho wdt:P407 wd:Q143 .          # Lingvo de la traduko: Esperanto
  }

  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "eo,en,es". }
}
ORDER BY ?verkistinoLabel ?libroLabel

Vi povas ruli (aŭ adapti) tiun peton en la Wikidata Query Service — jen la peto kun rezulto:

La potenco ne estas la sintakso mem: ĝi estas, ke ĉiu libro, ĉiu verkistino, ĉiu naskiĝdato kaj ĉiu traduko estas nodoj en la sama libera grafo — ĝuste la kialo, kial BitArkivo tiel zorgas pri la kampoj vikidatumo kaj vikipedio.

Konkludo

Vikidatumoj ne anstataŭas BitArkivon, kaj BitArkivo ne anstataŭas Vikidatumojn. Unu konservas la ciferecajn numerojn kaj la praktikan katalogon de la esperanta gazetaro; la alia donas universalan adreson al ĉiu titolo kaj persono. Kune ili ebligas tion, kion sola arkivo aŭ sola enciklopedio ne povas: serĉi, kompari kaj demandi la kulturon en Esperanto — hodiaŭ pri gazetoj, morgaŭ ankaŭ pri libroj.